Dawid Sroka
Nie wszystko w umowie spółki musi być aktualne. O historycznych postanowieniach umowy spółki z o.o.
Choć na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że umowa spółki powinna odzwierciedlać jej aktualną strukturę i sposób funkcjonowania, nie każde zawarte w niej postanowienie pełni taką funkcję. W doktrynie wyróżnia się bowiem postanowienia statutowe oraz postanowienia o charakterze historycznym.
Te pierwsze regulują bieżące funkcjonowanie spółki i kształtują istniejące w niej stosunki korporacyjne. Postanowienia historyczne odnoszą się natomiast do określonych zdarzeń z przeszłości, w szczególności związanych z utworzeniem spółki, takich jak objęcie udziałów przez wspólników, wniesienie wkładów czy powołanie pierwszego składu jej organów.
Po dokonaniu tych czynności postanowienia te nie regulują już bieżących stosunków w spółce. Nadal jednak pozostają częścią jej umowy, dokumentując określone zdarzenia z historii spółki. Z tego względu fakt, że ich treść nie odpowiada aktualnemu stanowi osobowemu czy właścicielskiemu spółki, nie oznacza jeszcze, że są one nieaktualne lub wymagają zmiany.
Wspólnik obejmujący udziały nie oznacza aktualnego wspólnika
Najlepszym przykładem obrazującym występowanie na przestrzeni lat funkcjonowania spółki historycznych postanowień w umowie jest wymagane przez art. 157 § 1 pkt 5 KSH określenie liczby i wartości nominalnej udziałów objętych przez poszczególnych wspólników. Przepis ten odnosi się do jednego z zasadniczych elementów procesu tworzenia spółki. Wspólnicy, zawierając umowę spółki, obejmują określone udziały i zobowiązują się do wniesienia wkładów na ich pokrycie. W tym znaczeniu postanowienie dotyczące objęcia udziałów stanowi niezbędny element umowy na etapie powstawania spółki.
Kluczowe znaczenie ma tutaj przy tym słowo „objętych”. Postanowienie to odnosi się do udziałów obejmowanych przy zawiązaniu spółki i ma przede wszystkim określić, kto obejmuje udziały oraz zobowiązuje się do wniesienia wkładu na ich pokrycie. Po zarejestrowaniu spółki postanowienie to nabiera charakteru historycznego.
Umowa spółki nie jest księgą udziałów
Jeżeli wspólnik, który objął udziały przy zawiązaniu spółki, następnie je zbywa, w jego miejsce w strukturze udziałowej pojawia się nowy wspólnik. Nie oznacza to jednak, że zmianie powinno ulec postanowienie umowy dotyczące objęcia udziałów.
Ustawodawca celowo rozróżnia przy tym instytucję objęcia udziałów i ich nabycia w drodze późniejszej czynności prawnej. W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że określony udział może zostać objęty tylko raz. Późniejsze zmiany właścicielskie dotyczą już rozporządzania istniejącym prawem udziałowym. Z tego względu sama zmiana wspólnika będąca następstwem zbycia udziałów nie wymaga zmiany umowy spółki w zakresie postanowienia dotyczącego ich pierwotnego objęcia.
Brak konieczności aktualizowania umowy spółki w omawianym zakresie wynika również z tego, że ustawodawca przewidział odrębny instrument służący dokumentowaniu aktualnej struktury udziałowej. Zgodnie z art. 188 KSH funkcję tę pełni księga udziałów. To ona odzwierciedla aktualny stan partycypacji wspólników w kapitale zakładowym spółki. Umowa spółki nie musi więc za każdym razem podążać za zmianami właścicielskimi wynikającymi ze sprzedaży udziałów – wręcz przeciwnie, co do zasady umowa spółki nie powinna zawierać postanowień o dokonywanych operacjach na udziałach.
Historyczne postanowienia umowy spółki nie dotyczą tylko wspólników
Historyczny charakter mogą mieć również inne postanowienia związane z utworzeniem spółki. Przykładem jest wskazanie w umowie pierwszego składu zarządu. Późniejsza zmiana osób pełniących funkcje w zarządzie nie uzasadnia zastępowania ich nazwisk danymi aktualnych członków tego organu. Prowadziłoby to bowiem do zmiany informacji dotyczącej określonego zdarzenia z historii spółki, a nie do jej zwykłego „uaktualnienia”.
Podobnie jest w przypadku postanowień określających wkłady niepieniężne wniesione przy zawiązaniu spółki. Po wniesieniu aportu i zarejestrowaniu spółki wynikające z tych postanowień obowiązki zostają wykonane, jednak same postanowienia pozostają częścią umowy i zachowują swój historyczny charakter.
Wspólnym mianownikiem tych przypadków jest więc to, że postanowienia te dokumentują określone zdarzenie prawne, które już nastąpiło. Późniejsza zmiana sytuacji spółki nie zmienia natomiast tego, w jaki sposób doszło do jej utworzenia, objęcia udziałów czy powołania pierwszych organów.
Czy historyczne postanowienia powinny zatem pozostać w umowie spółki?
Skoro określone postanowienia nie regulują już bieżącego funkcjonowania spółki, może pojawić się pytanie, czy przy kolejnej zmianie umowy nie należałoby ich usunąć albo dostosować do aktualnego stanu. W piśmiennictwie przyjmuje się jednak, że postanowienia historyczne powinny pozostać w umowie spółki przez cały okres jej obowiązywania.
Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie postanowień dotyczących udziałów w spółce. Objęcie udziału jest zdarzeniem jednorazowym, a zatem jeżeli wspólnik objął udział przy zawiązaniu spółki, późniejsze zbycie tego udziału nie powoduje, że jego nabywca staje się osobą, która go objęła. Zmienia się podmiot, któremu udział aktualnie przysługuje, ale nie zmienia się historyczny fakt jego objęcia. Jak wskazuje się w doktrynie, późniejsze zastępowanie w umowie wspólnika obejmującego udział jego kolejnym nabywcą prowadziłoby zatem nie tyle do aktualizacji postanowienia, ile do zatarcia różnicy pomiędzy objęciem udziału a jego późniejszym nabyciem. Zgodnie z dominującym obecnie poglądem, takie postanowienie może prowadzić do powstania nieprawdziwego obrazu historii spółki, sugerując, że aktualny wspólnik uczestniczył w pierwotnym objęciu udziałów. Ingerencja w tym zakresie może również polegać na chęci usunięcia takiego postanowienia z umowy spółki. Kwestia ta również pozostaje sporna – wskazuje się bowiem, że może to prowadzić do naruszenia przepisu art. 157 § 1 pkt 5 KSH w taki sposób, że umowa spółki nie zawiera wymogów minimalnych stawianych przez ustawę.
W praktyce oznacza to, że ingerencja w postanowienia dotyczące historycznego objęcia udziałów może być ryzykowna na etapie rejestracji zmian w KRS. Sąd rejestrowy może bowiem zakwestionować takie działanie i wezwać spółkę do uzupełnienia braków – co w praktyce wymusi ponowną zmianę umowy oraz przywrócenie postanowień o wspólnikach obejmujących udziały przy zawiązaniu spółki.