Fundacje rodzinne pod ponowną lupą ustawodawcy

Niespełna trzy lata po wejściu w życie ustawy o fundacji rodzinnej instytucja ta ponownie znalazła się w centrum zainteresowania ustawodawcy. Ministerstwo Rozwoju i Technologii opublikowało projekt przeglądu funkcjonowania ustawy o fundacji rodzinnej. Dokument zawiera propozycje zmian w aż 24 obszarach, obejmujących zarówno kwestie organizacyjne, jak i podatkowe.

Choć na obecnym etapie mówimy jedynie o kierunkach możliwych reform, a nie o gotowym projekcie ustawy, skala proponowanych zmian pokazuje, że rząd rozważa istotne przemodelowanie zasad funkcjonowania fundacji rodzinnych. Szczególnie duże emocje budzą propozycje dotyczące opodatkowania.

Nowy model opodatkowania fundacji rodzinnych

Opodatkowanie, wzorem rozwiązań przyjętych w innych krajach, zostałoby podzielone na etapy: (i) etap wstępny – wniesienie aktywów do fundacji rodzinnej, (ii) etap właściwy – bieżące funkcjonowanie fundacji rodzinnej, (iii) etap wyjściowy – wypłata świadczeń na rzecz beneficjentów. Podkreślenia jednak wymaga, że zmiany te miałyby zastosowanie jedynie do nowych fundacji. Opisywane zmiany nie dotyczyłyby już istniejących fundacji rodzinnych.

Pierwszą z rozważanych zmian jest wprowadzenie opodatkowania niektórych aktywów już na etapie ich wnoszenia do fundacji rodzinnej. Podstawą opodatkowania miałaby być wartość rynkowa przekazywanego majątku. Podatek, zgodnie z projektem, dotyczyłby co do zasady tylko wybranych składników mienia, generujących fundacji rodzinnej dochód.

Kolejnym daleko idącym postulatem jest odejście od fundacyjnego zwolnienia podmiotowego w CIT na rzecz zwolnień o charakterze przedmiotowym. Stawki CIT miałyby być zróżnicowane w zależności od dochodu osiąganego przez fundację rodzinną.

Najbardziej doniosłą i jednocześnie najmniej dotychczas dyskutowaną propozycją jest rozważana przez Ministerstwo Finansów zmiana zasad opodatkowania świadczeń wypłacanych beneficjentom. Obecnie ciężar podatku ponosi zasadniczo fundacja rodzinna. W nowym modelu podatnikami mogliby stać się sami beneficjenci, którzy rozliczaliby podatek PIT od otrzymywanych świadczeń.

Przegląd ustawy nie wyklucza również możliwości powrotu do części rozwiązań przewidzianych w ustawie z 17 października 2025 r. nowelizującej ustawę o CIT, która ostatecznie została zawetowana przez Prezydenta RP. Wśród rozważanych ponownie propozycji znalazły się m.in. (i) uzależnienie stosowania preferencyjnego sposobu opodatkowania od utrzymania własności składników majątku przez określony czas, (ii) wyeliminowanie możliwości unikania opodatkowania przez fundację rodzinną poprzez prowadzenie działalności za pośrednictwem podmiotów transparentnych podatkowo, (iii) włączenie fundacji rodzinnej w reżim przepisów o zagranicznej jednostce kontrolowanej (CFC) oraz w reżim przepisów o opodatkowaniu dochodów z niezrealizowanych zysków (exit tax), (iv) doprecyzowanie zasad opodatkowania osiąganych przez fundację rodzinną przychodów ze wskazanych umów, których przedmiotem jest oddanie nieruchomości do odpłatnego korzystania, (v) doprecyzowanie regulacji w obszarze tzw. ukrytych zysków fundacji rodzinnej, w zakresie pożyczek udzielanych przez fundację rodzinną.

Nie tylko podatki

Proponowane zmiany wykraczają jednak poza kwestie fiskalne.

Jednym z postulatów jest zwiększenie elastyczności w zakresie struktury organizacyjnej fundacji rodzinnej. Obecnie ustawa w sposób wyczerpujący określa jej organy. Pojawiają się głosy, że rozwiązanie to jest zbyt restrykcyjne, zwłaszcza w przypadku większych fundacji rodzinnych, które chciałyby tworzyć dodatkowe gremia eksperckie lub doradcze wspierające działalność zarządu, rady nadzorczej czy zgromadzenia beneficjentów. Jednocześnie projektodawcy podkreślają, że takie dodatkowe organy nie powinny przejmować kompetencji ustawowo przypisanych podstawowym organom fundacji.

Istotną zmianą organizacyjną mogłoby być również przeniesienie rejestru fundacji rodzinnych do Krajowego Rejestru Sądowego. W Ministerstwie Sprawiedliwości trwają obecnie zaawansowane prace nad integracją rejestru z systemem KRS, co oznaczałoby pełną cyfryzację procesu rejestracji i obsługi fundacji rodzinnych.

Przegląd wskazuje także na potrzebę doprecyzowania zasad reprezentacji fundacji rodzinnej w organizacji oraz uregulowania wprost w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym kwestii majątkowego charakteru świadczeń otrzymywanych przez beneficjentów. Zgodnie z rozważaną propozycją świadczenia te miałyby co do zasady wchodzić do majątku osobistego beneficjenta, chyba że fundator postanowi inaczej.

Czy czeka nas rewolucja?

Na obecnym etapie trudno mówić o przesądzonym kierunku zmian. Opublikowany dokument nie stanowi projektu ustawy, lecz otwarcie debaty nad przyszłością fundacji rodzinnych. Przedstawione propozycje będą przedmiotem szerokich konsultacji publicznych, a ich ostateczny kształt może znacząco odbiegać od obecnych założeń.

Nie ulega jednak wątpliwości, że część rozważanych rozwiązań – zwłaszcza dotyczących opodatkowania – mogłaby istotnie wpłynąć na atrakcyjność fundacji rodzinnych jako narzędzia sukcesyjnego i inwestycyjnego. Wiele zależeć będzie od tego, czy ustawodawca zdecyduje się zachować podstawowe założenie, które towarzyszyło uchwaleniu ustawy w 2023 r., tj. stworzenie stabilnego i długoterminowego instrumentu służącego ochronie majątku rodzinnego.

Patrząc jednak na doświadczenia ostatnich miesięcy oraz znaczące kontrowersje wokół proponowanych zmian podatkowych, nie można wykluczyć, że nawet w przypadku uchwalenia nowelizacji jej wejście w życie napotka przeszkody na dalszym etapie procesu legislacyjnego w postaci odmowy podpisania ustawy przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

bio: dr Dominik Mizerski